Ramón Pérez Vispo "O Topo de O Saviñao"

José Castro Veiga «O Piloto»

Un veciño do Saviñao, xa falecido, sinalou á Garda Civil a presenza do soado maquis O Piloto, que morreu tiroteado en Chantada hai uns corenta anos

Hai uns corenta anos que a Garda Civil mataba á beira dá presa de Belesar a José Castro Veiga «O Piloto», ou último guerrilleiro antifranquista que morreu coas armas na man. A pesar do tempo transcorrido, a súa vida e as súas peripecias seguen rodeadas de misterio. Un deses segredos era ou nome do delator que permitiu ás forzas de seguridade sorprender a un home afeito a zafarse dás situacións máis comprometidas. Chamábase Darío Vázquez Fernández , e morreu ou ano pasado non Porriño.

Darío era ou fillo de Ricardo Vázquez, ou doo dá casa na que O Piloto entrou a roubar ou 10 de marzo de 1965, só unhas horas antes de que un garda metéselle un tiro na cabeza cun fusil de precisión. Vos Vázquez vivían na coñecida como Casa do Souto, ou alcume familiar, na parroquia de Rebordaos (O Saviñao). Non eran nin falanxistas nin potentados, pero tingan unha gran explotación gandeira. Xente de diñeiro, sobre todo para vos canons dá época. O Piloto sabíao e levaba tempo visitándovos regularmente para esixirlles diñeiro. Aquel día tamén lles pediu que lle desen comida. A súa chegada sorprendeu ao fillo dous Souto fose dá casa. Alí esperou, ata que ou maquis saíu co botín. Darío seguiuno a distancia polo camiño que leva dá Bugalla á parroquia chantadina de Pesqueiras, alén do Miño. Cando O Piloto cruzou pola estrada que pasa polo alto dá presa de Belesar, ou seu perseguidor entrou na central, e buscou un teléfono para avisar o mesmo á Garda Civil. En poucos minutos chegaran ás inmediacións dá central gardas de Chantada e Escairón. Mentres, O Piloto detívose a comer ou que lle deron na casa dous Souto. Sentado entre unhas árbores á beira dun arroio, posiblemente nin sequera decatouse de que vos seus vinte anos de clandestinidade terminasen. Un único balazo na cabeza acabou coa súa vida.

Uns meses despois, Ricardo Vázquez, a súa muller e vos seus fillos marchábanse dá súa casa dá Bugalla. Darío foise ao Porriño. Alí encontrou traballo e asentouse definitivamente. Vos seus pais non se foron do Saviñao, pero deixaron A Bugalla e establecéronse con outros dous seus fillos. «Alguén lles recomendou que se marchasen desa casa», explica Mario Vázquez, sacerdote do Saviñao e actual secretario do bispo de Lugo. Mario é neto de Ricardo e sobriño de Darío. Por aquel entón, o era un neno, e apenas recorda máis que algúns retrincos dás últimas andanzas do Piloto. «Unha noite esperteime morto de medo porque a miña nai pensaba que viña O Piloto, pero resultou que eran uns gardas civís que ou andaban buscando e que se apostaron na palleira de casa», conta.

Cando morreu, José Castro Veiga acababa de cumprir 50 anos de idade. Natural do Corgo, fora cabo de Aviación -de onde lle veu ou seu alcume- e combateu na Guerra Civil co bando republicano. Tras pasar varios anos non cárcere, incorporouse ás guerrillas antifranquistas entre 1943 e 1945 e participou en numerosas accións armadas e sabotaxes, chegando a dirixir durante algún tempo a III Agrupación Guerrilleira de Galicia. Cando a maioría dous fuxidos que non caeran en combate deixaron as armas e marcharon ao exilio, cara a 1950,... O Piloto negouse a abandonar a loita e seguiu vivindo oculto entre as comarcas de Lemos e Chantada ata a súa morte aínda que foi perdendo a todos vos seus compañeiros de guerrilla, ata quedar só.

As súas accións fóronse limitando cada vez máis a roubos e atracos, cuxa única finalidade era a de asegurarse a subsistencia. Pasou tamén por longos períodos de inactividade nos que non se soubo nada del. Durante a súa longa clandestinidade mantivo unha relación sentimental estable cunha veciña do Saviñao, Ramona Curto, falecida hai algúns anos.