Ramón Pérez Vispo "O Topo de O Saviñao"

Antonio Neves Ferreiro (O Narote)

Antonio Neves Ferreiro, aquel a o que as mulleres chamaban “o Paul Newman de Escairón”, repite que “Sempre fun un afortunado dentro de ser un desgraciado”. Entre o 36 e o 41, Neves Ferreiro, tamén alcumado O Narote, viviu escondido e salvouse polos pelos. Por unha sorte que volvía nos peores momentos, e case sempre en forma de muller.

Os máis vellos de Escairón contan que, durante a Guerra Civil, neste pobo do Saviñao (Lugo) “houbo un castigo enorme”. Só neste minúsculo grupo de casas, contáronse 20 encarcerados, 10 fuxidos e dous fusilados. E todo o mundo esperaba que calquera día, a parella de defuntos convertésese en trío. Por iso, en Escairón, adóitase falar de “os tres antonios”. Os asasinados, Antonio Sánchez Quiroga e Antonio López Barros, e o sobrevivente, Antonio Paul Newman, afortunado na súa desgraza, bendito entre as mulleres.

Aos seus 94 anos, Neves Ferreiro aínda non atopou unhas siglas ás que afiliarse: “Son de esquerdas e anticapitalista, pero o meu partido ou o meu sindicato, chámese como se chame, é defender a verdade, a xustiza e a liberdade. Se me sublevei foi por orde da miña conciencia, e se logo perseguiume o franquismo, primeiro castigoume o goberno republicano e cavernícola de Lerroux [primeiro ministro] e Gil Carballos [ministro de Guerra]. A liberdade da República... Hai moito que matizar acerca dela”.

O Narote quedou marcado por unha machada os 21 anos. Cumpría o servizo militar na base aérea de León, e nos primeiros días da Revolución de Outubro do 34 acaudillou un movemento de apoio aos sublevados. Seguíronlles todos os demais soldados, e ata algúns mandos como o comandante Ricardo Lapuente Bahamonde, o curmán de Franco que logo o Generalísimo mandou fusilar. Xuntos asaltaron o arsenal e impediron o despegamento dos avións repletos de bombas para descargar sobre Oviedo.

Ao fracasar a revolución, un tribunal de guerra condenounos a 20 anos de prisión que quedaron en 16 meses no forte de Guadalupe de Irún. A amnistía de Azaña, tras o triunfo electoral da Fronte Popular no 36, foi o primeiro golpe de fortuna do desgraciado Narote. O día que regresou a Escairón xunto ao seu veciño Antonio Sánchez, Neves Ferreiro foi recibido con fogos artificiais e un banquete. Os dous antonios convertéronse en heroes locais durante cinco meses. Ata que estalou a guerra. Entón, Sánchez entregouse, convencido de que sairía airoso porque o seu pai era o médico do pobo, e Neves se esfumó. Viviu cinco anos, como un topo, entre os seus inimigos.

Os dous primeiros meses, o fuxido alternou dous agochos. Pasaba 15 días no muíño do Pimento, a tres quilómetros do pobo, e outros tantos na cova da Pena de Abeado, a 8 quilómetros. No muíño, cando viña alguén alleo á familia que o protexía, Antonio botábase ao río e escondíase baixo as aspas. Pero se cansou do frío e o fame, e volveu a Escairón camuflado nun carro de centeo. E pasou por diante do cuartelillo coa adrenalina polas nubes.

Na súa casa improvisou primeiro un agocho, rubindo pola lareira ata as táboas que ocultaban o tellado, e logo ingenió un zulo aproveitando o grosor da parede. Cando viñan buscalo, levantaba unhas madeiras do chan e encaixábase no espazo que abrira baixo o alféizar dunha fiestra. “A necesidade fai marabillas”, di, recordando que outro veciño ideou un agocho ao que se accedía por unha trampilla oculta baixo unha cama que ía dar a un curral con coellos. “Había que meterse cos coellos, e pelexarse cun xigante que se puña moi nervioso, para alcanzar outra comporta debaixo e chegar a un espazo aberto nos cimentos”.

No seu zulo da parede, Antonio metíase sempre cunha pistola e unha bomba de man. Se descubrían o seu agocho, estaba decidido a matarse. “Moitas veces tiven as súas botas pegadas ao nariz, e oíalles dicir “carallo, din que está na casa”. Por alí pasaban os falanxistas e dous sacerdotes da zona, con don Daniel, o párroco de Vilacaiz, á fronte. “Os curas viñan, pistola ao cinto, dispostos a levarme ao ceo pola vía rápida”. Recoñece que “a mocidade” facíalle cometer “moitas tolemias” e ata saía a pasear disfrazado e participaba das festas: “Unha vez ía cunha amiga, vestido de muller. Levaba a pistola no peto da saia, e co peso do arma, caéulleme a roupa ao chan. Quedeime en panos menores xusto cando acababa de pasar unha parella de axentes”.

En 1936, os fuxidos de Escairón eran 30, aínda que logo foron caendo. Unha noite reuníronse e acordaron asaltar a despensa do máis rico do pobo. Antonio estaba descolgando un xamón a medio curar cando oíu pasos que se achegaban. Non pararon de correr ata chegar ao monte, quilómetro e medio despois. Unha e outra vez, librouse. Pero un día, inchada pola humidade, a trampilla do zulo quedou mal pechada. E o topo foi sacado do seu tobo.

Curiosamente, na reitoral de Vilacaiz, ás ordes do cura don Daniel, traballou tempo despois como mestra Olga Martínez, a segunda esposa do Narote, 22 anos máis novo, que hoxe segue axudándolle a manterse feito un rapaz. Tan cerca do século, Antonio, que cos anos converteuse en representante de bixutería fina a bordo dun Mercés, segue facéndose nun día, ida e volta, a viaxe entre a súa casa en Vigo e a vivenda que herdou Olga en Escairón. “A velocidade faime sentirme vivo”.

Antonio prepara agora a publicación das súas memorias. “Chamarase Fórxaa dun escaironés”, anuncia orgulloso. En 200 páxinas falará de todas esas mulleres que contribuíron a que non amencese morto nunha cuneta. Cando ao fin foi detido, saíu do calabozo en 15 días porque, grazas a unha amiga, a Garda Civil redactou un “informe inmellorable no que calaban moitas cousas”. No tempo que permaneceu escondido, pensou en fuxir, pero entendeu que estaba máis seguro en casa. Chegou a viaxar en tren, rodeado de falanxistas, a Vigo e a Bilbao, onde lle podería botar unha man Rosa Martínez, a súa madriña de guerra. Os salvoconductos conseguiullos outra incondicional, Esperanza Rañada, A Roxa, do servizo secreto de Franco.